સંસદીય ગણતરી: શું તેને બે તૃતીયાંશ બહુમતી મળશે?
ભારતીય બંધારણના અનુચ્છેદ 368 હેઠળ, બંધારણીય સુધારા માટે બંને ગૃહો (લોકસભા અને રાજ્યસભા) માં બે સ્તરે બહુમતી જરૂરી છે:
કુલ સભ્યોની બહુમતી (એટલે કે ગૃહના કુલ સભ્યપદના 50% થી વધુ).
હાજર અને મતદાન કરતા સભ્યોની બે તૃતીયાંશ બહુમતી.
લોકસભાનું દૃશ્ય
લોકસભામાં હાલમાં 542 સભ્યો છે. આનો અર્થ એ છે કે બિલ પસાર કરવા માટે ઓછામાં ઓછા 272 સભ્યોનું સમર્થન જરૂરી છે (કુલ બહુમતી). જો બધા 542 સભ્યો મતદાનમાં ભાગ લે છે, તો બે તૃતીયાંશ બહુમતી માટે 361 સભ્યોનું સમર્થન જરૂરી રહેશે. NDA પાસે લોકસભામાં 293 સભ્યો છે, જે બે તૃતીયાંશ બહુમતીથી 68 મત ઓછા છે.
રાજ્યસભાની પરિસ્થિતિ
રાજ્યસભામાં 239 સભ્યો છે, એટલે કે કુલ બહુમતી માટે 120 સભ્યોનું સમર્થન જરૂરી છે. જો બધા સભ્યો મતદાનમાં ભાગ લે છે, તો ૧૬૦ સભ્યોમાંથી બે તૃતીયાંશ બહુમતી જરૂરી છે. NDA પાસે અહીં ૧૩૨ સભ્યો છે, જે બે તૃતીયાંશ મતથી ૨૮ મત ઓછા છે.
સ્વભાવિક રીતે, NDA માટે બિલ પસાર કરાવવું સરળ નહીં હોય, ખાસ કરીને જ્યારે કોંગ્રેસ સહિત વિપક્ષ બિલ સામે એકજૂથ થાય છે. કોંગ્રેસ કહે છે કે આ બિલ માત્ર સંઘીય માળખા પર હુમલો નથી પણ સંપૂર્ણપણે ગેરબંધારણીય પણ છે, કારણ કે ભારતીય ન્યાયિક પ્રણાલી અનુસાર, દોષિત સાબિત ન થાય ત્યાં સુધી કોઈને પણ દોષિત ગણી શકાય નહીં.
રાજ્ય વિધાનસભાઓની મંજૂરી
આ બિલ સંઘીય માળખાને અસર કરે છે, તેથી સંસદ દ્વારા મંજૂરી મળ્યા પછી તેને ઓછામાં ઓછી અડધા રાજ્ય વિધાનસભાઓની સરળ બહુમતીથી મંજૂરીની જરૂર પડશે. મોટાભાગના રાજ્યોમાં NDAની સરકારો હોવાથી, સરકારને આ તબક્કે વધુ મુશ્કેલી ન પડે. જોકે, પશ્ચિમ બંગાળ, કેરળ અને તમિલનાડુ જેવા વિપક્ષ દ્વારા શાસિત રાજ્યો બિલનો સખત વિરોધ કરી શકે છે, જેનાથી રાજકીય તણાવ વધશે.
વિપક્ષનું વલણ અને સરકારનું "ષડયંત્ર"
વિપક્ષનો આરોપ છે કે આ બિલ ભ્રષ્ટાચાર સામે લડવાનું બહાનું છે, જ્યારે વાસ્તવમાં મોદી સરકાર તેનો ઉપયોગ વિપક્ષી સરકારોને અસ્થિર કરવા માટે કરવા માંગે છે. છેલ્લા 11 વર્ષોમાં, ED અને CBI જેવી તપાસ એજન્સીઓનો વિપક્ષી નેતાઓ સામે દબાણ તરીકે ઉપયોગ થવાનો ઇતિહાસ રહ્યો છે. આવી સ્થિતિમાં, આ બિલ વિપક્ષ શાસિત રાજ્યોના મુખ્યમંત્રીઓ અથવા મંત્રીઓને નિશાન બનાવવા માટે એક હથિયાર બની શકે છે. જો કોઈ નેતાને ન્યાયિક કસ્ટડીમાં લેવામાં આવે છે, તો તેની આપમેળે બરતરફી રાજ્ય સરકારોને નબળી બનાવી શકે છે, જે NDA માટે રાજકીય ફાયદો હશે.
ગેરફાયદા અને રાજકીય રમતો
આ બિલના સંભવિત ગેરફાયદા ઘણા છે:
સંઘીય માળખા પર હુમલો: આ બિલ રાજ્ય સરકારોની સ્વાયત્તતાને નબળી પાડી શકે છે, કારણ કે ન્યાયિક કસ્ટડી જેવા વહીવટી નિર્ણયો રાજકીય દબાણ હેઠળ લઈ શકાય છે.
ન્યાયિક સિદ્ધાંતોનું ઉલ્લંઘન: ભારતીય ન્યાયિક પ્રણાલી અનુસાર, દોષના પુરાવા પહેલાં દોષ ધારણ કરવો ગેરબંધારણીય છે. આ બિલ આ સિદ્ધાંતને અવગણે છે.
રાજકીય દ્વેષ: વિપક્ષનો આરોપ છે કે આ બિલ NDAની રાજકીય રણનીતિનો એક ભાગ છે, જેનો હેતુ વિપક્ષને બદનામ કરવાનો અને તેને ભ્રષ્ટાચારના સમર્થક તરીકે દર્શાવવાનો છે. જો વિપક્ષ આ બિલને સમર્થન નહીં આપે, તો સરકાર તેને ભ્રષ્ટાચાર વિરુદ્ધ કાર્યવાહીના વિરોધમાં દર્શાવીને રાજકીય લાભ મેળવી શકે છે.
સરકાર પર મજાક
મોદી સરકારના આ "ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી" અભિયાનને જોતા એવું લાગે છે કે તે પોતાના જ બનાવેલા જાળમાં ફસાઈ ગઈ છે. એક તરફ, તે મોટેથી દાવો કરે છે કે "સરકાર જેલમાંથી ભાગશે નહીં", પરંતુ બીજી તરફ, તેના પર ED અને CBIનો ઉપયોગ વિપક્ષ સામે હથિયાર તરીકે કરવાનો આરોપ છે. જો આ બિલ પસાર નહીં થાય, તો સરકાર કહેશે કે વિપક્ષ ભ્રષ્ટાચારનો સમર્થક છે, અને જો તે પસાર થશે, તો વિપક્ષી રાજ્ય સરકારો જોખમમાં મુકાશે. વાહ, કેવી શતરંજની ચાલ! પણ સાહેબ, જનતાની આંખો હવે એટલી ઝાંખી નથી રહી કે તેઓ આ રાજકીય નાટક જોઈ ન શકે. આ બિલ રાજકીય નિવેદન જેવું ઓછું, રાજકીય નિવેદન જેવું વધુ લાગે છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય વિપક્ષને કઠેડામાં ઉભો કરવાનો છે.
સંયુક્ત સંસદીય સમિતિની ભૂમિકા
સંયુક્ત સંસદીય સમિતિ (JPC) બિલ પર વિચાર કરશે અને સત્રના પહેલા દિવસે તેનો અહેવાલ રજૂ કરશે. જો વિપક્ષ સમિતિમાં જોડાય છે, તો તે મહત્વપૂર્ણ સુધારા સૂચવી શકે છે, જેમ કે ન્યાયિક કસ્ટડીને બદલે દોષિત ઠેરવ્યા પછી બરતરફી ફરજિયાત બનાવવી. વર્તમાન કાયદા મુજબ, બે વર્ષ કે તેથી વધુ સજા થયા પછી સંસદીય સભ્યપદ આપમેળે સમાપ્ત થઈ જાય છે. વિપક્ષ ઘટાડો અથવા અન્ય સુધારા સૂચવી શકે છે, પરંતુ સરકાર આ સૂચનો સ્વીકારશે કે કેમ તે એક મોટો પ્રશ્ન છે.
નિષ્કર્ષ
આ બંધારણીય સુધારો બિલ રાજકીય દાવપેચ અને ભ્રષ્ટાચાર સામેની લડાઈ વચ્ચે એક પાતળી રેખા પર ચાલે છે. NDA પાસે બે તૃતીયાંશ બહુમતી નથી, અને વિપક્ષનો મજબૂત વિરોધ તેને સંસદમાં અવરોધિત કરી શકે છે. પરંતુ જો બિલ રાજકીય દબાણ અથવા દાવપેચ દ્વારા પસાર થાય છે, તો તે સંઘીય માળખા અને ન્યાયિક સિદ્ધાંતો માટે ગંભીર ખતરો ઉભો કરી શકે છે. સરકારનું આ "ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી" નાટક તેને કેટલાક રાજકીય મુદ્દાઓ બનાવી શકે છે, પરંતુ લાંબા ગાળે તે ભારતીય લોકશાહીના તાણાવાણાને નબળું પાડી શકે છે. જનતાએ આ રાજકીય રમતને કાળજીપૂર્વક જોવી જોઈએ અને નક્કી કરવું જોઈએ કે આ બિલ ભ્રષ્ટાચાર સામે છે કે રાજકીય ષડયંત્રનો નવો અધ્યાય છે. સંસદની ગણતરી: શું તેને બે તૃતીયાંશ બહુમતી મળશે?
ભારતીય બંધારણના અનુચ્છેદ 368 હેઠળ, બંધારણીય સુધારા માટે બંને ગૃહો (લોકસભા અને રાજ્યસભા) માં બે સ્તરે બહુમતી જરૂરી છે:
કુલ સભ્યોની બહુમતી (એટલે કે ગૃહના કુલ સભ્યપદના 50% થી વધુ).
હાજર અને મતદાન કરતા સભ્યોની બે તૃતીયાંશ બહુમતી.
લોકસભાનું દૃશ્ય
લોકસભામાં હાલમાં 542 સભ્યો છે. આનો અર્થ એ છે કે બિલ પસાર થવા માટે ઓછામાં ઓછા 272 સભ્યોનું સમર્થન જરૂરી છે (કુલ બહુમતી).જો બધા ૫૪૨ સભ્યો મતદાનમાં ભાગ લે છે, તો બે તૃતીયાંશ બહુમતી માટે ૩૬૧ સભ્યોનો ટેકો જરૂરી છે. લોકસભામાં NDA પાસે ૨૯૩ સભ્યો છે, જે બે તૃતીયાંશ બહુમતીથી ૬૮ મત ઓછા છે.
રાજ્યસભાની સ્થિતિ
રાજ્યસભામાં ૨૩૯ સભ્યો છે, એટલે કે કુલ બહુમતી માટે ૧૨૦ સભ્યોનો ટેકો જરૂરી છે. જો બધા સભ્યો મતદાનમાં ભાગ લે છે, તો બે તૃતીયાંશ બહુમતી માટે ૧૬૦ સભ્યોની જરૂર પડશે. NDA પાસે અહીં ૧૩૨ સભ્યો છે, જે બે તૃતીયાંશ બહુમતીથી ૨૮ મત ઓછા છે.
સ્વભાવિક છે કે, NDA માટે આ બિલ પસાર કરાવવું સરળ નહીં હોય, ખાસ કરીને જ્યારે કોંગ્રેસ સહિત વિપક્ષ તેની વિરુદ્ધ એક થઈ જાય. કોંગ્રેસ કહે છે કે આ બિલ માત્ર સંઘીય માળખા પર હુમલો જ નથી પણ સંપૂર્ણપણે ગેરબંધારણીય પણ છે, કારણ કે ભારતીય ન્યાયિક પ્રણાલી અનુસાર, દોષિત સાબિત ન થાય ત્યાં સુધી કોઈને પણ દોષી ગણી શકાય નહીં.
રાજ્ય વિધાનસભાઓની મંજૂરી
આ બિલ સંઘીય માળખાને અસર કરે છે, તેથી સંસદ દ્વારા મંજૂર થયા પછી તેને ઓછામાં ઓછી અડધા રાજ્ય વિધાનસભાઓની સરળ બહુમતીથી મંજૂરીની જરૂર પડશે. મોટાભાગના રાજ્યોમાં NDAની સરકારો હોવાથી, સરકારને આ તબક્કે બહુ મુશ્કેલી નહીં પડે. જોકે, પશ્ચિમ બંગાળ, કેરળ અને તમિલનાડુ જેવા વિપક્ષ શાસિત રાજ્યો આ બિલનો સખત વિરોધ કરી શકે છે, જે રાજકીય તણાવ વધારશે.
વિપક્ષનું વલણ અને સરકારનું "ષડયંત્ર"
વિપક્ષનો આરોપ છે કે આ બિલ ભ્રષ્ટાચાર સામે લડવાનું બહાનું છે, જ્યારે વાસ્તવમાં મોદી સરકાર તેનો ઉપયોગ વિપક્ષી સરકારોને અસ્થિર કરવા માટે કરવા માંગે છે. છેલ્લા 11 વર્ષોમાં, ED અને CBI જેવી તપાસ એજન્સીઓનો વિપક્ષી નેતાઓ સામે દબાણ તરીકે ઉપયોગ થવાનો રેકોર્ડ છે. આવી સ્થિતિમાં, બિલ વિપક્ષ શાસિત રાજ્યોના મુખ્યમંત્રીઓ અથવા મંત્રીઓને નિશાન બનાવવા માટે એક હથિયાર બની શકે છે. જો કોઈ નેતાને ન્યાયિક કસ્ટડીમાં લેવામાં આવે છે, તો તેની આપમેળે બરતરફી રાજ્ય સરકારોને નબળી બનાવી શકે છે, જે NDA માટે રાજકીય ફાયદો હશે.
ગેરફાયદા અને રાજકીય રમતો
આ બિલના સંભવિત ગેરફાયદા અનેક છે:
સંઘીય માળખા પર હુમલો: આ બિલ રાજ્ય સરકારોની સ્વાયત્તતાને નબળી બનાવી શકે છે, કારણ કે ન્યાયિક કસ્ટડી જેવા વહીવટી નિર્ણયો રાજકીય દબાણ હેઠળ લઈ શકાય છે.
ન્યાયિક સિદ્ધાંતોનું ઉલ્લંઘન: ભારતીય ન્યાયિક પ્રણાલી અનુસાર, દોષિત સાબિત થયા પહેલા કોઈને દોષિત માનવું ગેરબંધારણીય છે. આ બિલ આ સિદ્ધાંતની અવગણના કરે છે.
રાજકીય દ્વેષ: વિપક્ષનો આરોપ છે કે આ બિલ NDAની રાજકીય વ્યૂહરચનાનો એક ભાગ છે, જેનો હેતુ વિપક્ષને બદનામ કરવાનો અને તેને ભ્રષ્ટાચારના સમર્થક તરીકે દર્શાવવાનો છે. જો વિપક્ષ આ બિલને સમર્થન નહીં આપે, તો સરકાર તેને ભ્રષ્ટાચાર સામે કાર્યવાહીના વિરોધમાં દર્શાવીને રાજકીય લાભ મેળવી શકે છે.
સરકાર પર મજાક
મોદી સરકારના આ "ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી" અભિયાનને જોતા એવું લાગે છે કે તે પોતાના જ બનાવેલા જાળમાં ફસાઈ ગઈ છે. એક તરફ, તે મોટેથી દાવો કરે છે કે "સરકાર જેલમાંથી ભાગશે નહીં", પરંતુ બીજી તરફ, તેના પર પોતે જ ED અને CBIનો ઉપયોગ વિપક્ષ સામે હથિયાર તરીકે કરવાનો આરોપ છે. જો આ બિલ પસાર નહીં થાય, તો સરકાર કહેશે કે વિપક્ષ ભ્રષ્ટાચારના પક્ષમાં છે, અને જો તે પસાર થશે, તો વિપક્ષી રાજ્ય સરકારો જોખમમાં મુકાશે. વાહ, કેવી શતરંજની ચાલ! પણ સાહેબ, જનતાની આંખો હવે એટલી ઝાંખી નથી રહી કે તેઓ આ રાજકીય નાટક જોઈ શકે. આ બિલ રાજકીય નિવેદન જેવું ઓછું લાગે છે, વધુ રાજકીય નિવેદન જેવું લાગે છે, જેનો હેતુ વિપક્ષને કઠેડામાં ઉભો કરવાનો છે.
સંયુક્ત સંસદીય સમિતિની ભૂમિકા
સંયુક્ત સંસદીય સમિતિ (JPC) આ બિલ પર વિચાર કરશે અને સત્રના પહેલા દિવસે તેનો અહેવાલ રજૂ કરશે. જો વિપક્ષ આ સમિતિમાં જોડાય છે, તો તે મહત્વપૂર્ણ સુધારા સૂચવી શકે છે, જેમ કે ન્યાયિક કસ્ટડીને બદલે દોષિત ઠેરવ્યા પછી બરતરફી ફરજિયાત બનાવવી. વર્તમાન કાયદા અનુસાર, બે વર્ષ કે તેથી વધુ સજા માટે સંસદીય સભ્યપદ આપમેળે સમાપ્ત થઈ જાય છે. વિપક્ષ ઘટાડો અથવા અન્ય સુધારા સૂચવી શકે છે, પરંતુ સરકાર આ સૂચનો સ્વીકારશે કે નહીં તે એક મોટો પ્રશ્ન છે.
નિષ્કર્ષ
આ બંધારણીય સુધારો બિલ રાજકીય ચાલાકી અને ભ્રષ્ટાચાર સામેના યુદ્ધ વચ્ચે પાતળી રેખા પર ચાલે છે. NDA પાસે બે તૃતીયાંશ બહુમતી નથી, અને વિપક્ષનો મજબૂત વિરોધ તેને સંસદમાં અવરોધિત કરી શકે છે. પરંતુ જો આ બિલ રાજકીય દબાણ અથવા ચાલાકી દ્વારા પસાર કરવામાં આવે છે, તો તે સંઘીય માળખા અને ન્યાયિક સિદ્ધાંતો માટે ગંભીર ખતરો ઉભો કરી શકે છે. સરકારનું આ "ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી" નાટક તેને થોડા રાજકીય મુદ્દાઓ બનાવી શકે છે, પરંતુ લાંબા ગાળે તે ભારતીય લોકશાહીના તાણાવાણાને નબળું પાડી શકે છે. જનતાએ આ રાજકીય રમતને કાળજીપૂર્વક જોવી જોઈએ અને નક્કી કરવું જોઈએ કે આ બિલ ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી છે કે રાજકીય ષડયંત્રનો નવો અધ્યાય છે.
સંદર્ભો
હિન્દુસ્તાન ટાઇમ્સ,
ધ હિન્દુ,
ઇન્ડિયા ટુડે,
ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા,
