RTI વિગતો: તાજેતરના એક RTIમાં ખુલાસો થયો છે કે UIDAI એ છેલ્લા 14 વર્ષ (2011 થી 2024) માં ફક્ત 1.15 કરોડ આધાર નંબર રદ કર્યા છે, જ્યારે ભારતમાં આ જ સમયગાળા દરમિયાન લગભગ 11.69 કરોડ મૃત્યુ થયા હતા. આ આંકડો નાગરિક નોંધણી પ્રણાલી (CRS) મુજબ છે, જે દર્શાવે છે કે 2007 થી 2019 સુધી દર વર્ષે સરેરાશ 8.35 લાખ મૃત્યુ નોંધાયા હતા. આ ગણતરી મુજબ, 14 વર્ષમાં આધાર નંબરના માત્ર 10% કરતા ઓછા રદ કરવામાં આવ્યા હતા, જે ખૂબ જ ચિંતાનો વિષય છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર વસ્તી ભંડોળ અનુસાર, એપ્રિલ 2025 સુધીમાં ભારતની કુલ વસ્તી 1.4639 કરોડ છે, જ્યારે આધાર કાર્ડ ધારકોની સંખ્યા 1.4239 કરોડ છે. તેની તુલનામાં, રદ કરાયેલા આધાર નંબરોની સંખ્યા નહિવત્ છે, જે ડેટાની ચોકસાઈ અને અપડેટ પ્રક્રિયા પર પ્રશ્નો ઉભા કરે છે. UIDAI નો જવાબ: RTI માં પૂછવામાં આવેલા એક પ્રશ્નના જવાબમાં, UIDAI એ કહ્યું કે તેની પાસે દેશમાં કેટલા લોકો પાસે આધાર કાર્ડ નથી તેની કોઈ માહિતી નથી. UIDAI એ કહ્યું કે જ્યારે ભારતના રજિસ્ટ્રાર જનરલ (RGI) કોઈ મૃત વ્યક્તિનો ડેટા આધાર નંબર સાથે શેર કરે છે, ત્યારે ચોક્કસ પ્રક્રિયા પછી, આધાર નંબર રદ કરવામાં આવ્યો છે. ઓગસ્ટ 2023 ના પરિપત્ર મુજબ, આ પ્રક્રિયા બે શરતો પર આધારિત છે: નામમાં 90% મેળ હોવો જોઈએ. લિંગમાં 100% મેળ હોવો જોઈએ. જો આ બંને શરતો પૂર્ણ થાય તો પણ, આધાર નંબર રદ કરવામાં આવતો નથી જ્યાં સુધી તે પુષ્ટિ ન થાય કે મૃત્યુ પછી નંબરમાંથી કોઈ બાયોમેટ્રિક ચકાસણી અથવા અપડેટ કરવામાં આવ્યું નથી. જો મૃત્યુ પછી પણ આધારનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, તો વધુ તપાસ હાથ ધરવામાં આવે છે. UIDAI એ એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જો રદ કરાયેલ આધારનો ઉપયોગ ભવિષ્યમાં કોઈપણ કાર્યવાહી માટે કરવામાં આવે છે, તો સિસ્ટમ વપરાશકર્તાને ચેતવણી આપે છે, અને સંબંધિત વ્યક્તિ બાયોમેટ્રિક ચકાસણી દ્વારા તેને ફરીથી સક્રિય કરી શકે છે. વાર્ષિક રેકોર્ડનો અભાવ: જ્યારે RTI માં છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં વાર્ષિક ધોરણે રદ કરાયેલ આધાર નંબરોની વિગતો માટે પૂછવામાં આવ્યું, ત્યારે UIDAI એ સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું હતું કે તેની પાસે આવી કોઈ માહિતી નથી. એજન્સીએ ફક્ત એકંદર ડેટા આપ્યો હતો કે 31 ડિસેમ્બર, 2024 સુધી મૃત્યુના આધારે 1.15 કરોડ આધાર નંબર રદ કરવામાં આવ્યા છે. આ ખામી સિસ્ટમની પારદર્શિતા અને ડેટા મેનેજમેન્ટ ખામીઓ દર્શાવે છે. બિહારમાં 100% થી વધુ આધાર સંતૃપ્તિ: બિહારમાં સ્પેશિયલ સમરી રિવિઝન (SSR) દરમિયાન, ઘણા જિલ્લાઓમાં આધાર સંતૃપ્તિ 100% થી વધુ જોવા મળી હતી, જે એક ચિંતાજનક સંખ્યા છે. ઉદાહરણ તરીકે: કિશનગંજ: 126% કટિહાર અને અરરિયા: 123% પૂર્ણિયા: 121% શેખપુરા: 118% આનો અર્થ એ છે કે આ જિલ્લાઓની અંદાજિત વસ્તી કરતા વધુ લોકોને આધાર જારી કરવામાં આવ્યો છે. આનું એક મુખ્ય કારણ એ છે કે મૃત વ્યક્તિઓના આધાર નંબર સમયસર રદ કરવામાં આવતા નથી. આ ઉપરાંત, વસ્તી અંદાજ, સ્થળાંતર અને ડુપ્લિકેશનમાં ભૂલો પણ આના કારણો છે. એક X-પોસ્ટમાં કહેવામાં આવ્યું છે: “બિહારમાં 100% થી વધુ આધાર સંતૃપ્તિ એક ગંભીર સમસ્યા છે. UIDAI ને તાત્કાલિક તેના ડેટાબેઝને અપડેટ કરવાની જરૂર છે.” સામાજિક અને નીતિગત અસરો: આ RTI ખુલાસો ભારતની આધાર સિસ્ટમમાં મૂળભૂત ખામીઓને ઉજાગર કરે છે. UIDAI પાસે આધાર વગરના લોકોનો અંદાજ નથી કે મૃત્યુ પછી આધાર નંબર રદ કરવા માટે અસરકારક સિસ્ટમ નથી. આ માત્ર ડેટાની વિશ્વસનીયતાને અસર કરતું નથી પરંતુ નીતિ-નિર્માણ અને વસ્તી આંકડાઓમાં ગંભીર ખામીઓને પણ ઉજાગર કરે છે. આધારનો ઉપયોગ હવે બેંકિંગ, રાશન, મતદાન, અને સરકારી યોજનાઓ. આવી સ્થિતિમાં, ડેટાની ચોકસાઈ અને પારદર્શિતા જરૂરી છે. એક નિષ્ણાતે કહ્યું: "આધાર સિસ્ટમ ભારતની ડિજિટલ ઓળખનો આધાર છે, પરંતુ તેની ખામીઓને અવગણવી એ રાષ્ટ્રીય હિતની વિરુદ્ધ છે." નિષ્કર્ષ: આ RTI ખુલાસો એક એવી હકીકતને પ્રકાશમાં લાવે છે જે ભારતની ડિજિટલ ઓળખ સિસ્ટમ વિશે પ્રશ્નો ઉભા કરે છે. 11.7 કરોડ મૃત્યુ સામે ફક્ત 1.15 કરોડ આધાર નંબર રદ કરવાથી માત્ર તકનીકી નિષ્ફળતા જ છતી થતી નથી પરંતુ સિસ્ટમની પારદર્શિતા અને કાર્યક્ષમતા પર પણ પ્રશ્નો ઉભા થાય છે. જેમ કે એક X વપરાશકર્તાએ લખ્યું: "આધાર એ આપણો સૌથી મોટો ઓળખ દસ્તાવેજ છે, પરંતુ જો તેનો ડેટા અપડેટ કરવામાં ન આવે, તો તે કાગળના એક અર્થહીન ટુકડા સિવાય કંઈ નથી." UIDAI એ તેની સિસ્ટમમાં પારદર્શિતા લાવવી જોઈએ અને આધાર ડેટાની વિશ્વસનીયતા જાળવવા માટે અસરકારક પદ્ધતિ વિકસાવવી જોઈએ. આ માત્ર તકનીકી જરૂરિયાત જ નહીં પણ રાષ્ટ્રીય જવાબદારી પણ છે. સ્ત્રોત: ધ હિન્દુ: ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ: ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા: X પોસ્ટ્સ:
