ચંદો (ઉઘરાણું) વસૂલ કરવાની શરતો
૧: આ જ પ્રસંગે એક બીજી બાબત જે હદિયા (ભેટ) અને સદકા (દાન) વગેરેમાં સમાન છે, તે સમજી લેવી જોઈએ કે હદિયા, સદકા, ચંદો અને કરજ વગેરે હરામ (અવૈધ) કમાણીમાંથી ન હોવા જોઈએ. જો કોઈ હરામ માલમાંથી આપવા ઈચ્છે તો સાફ ઈનકાર કરી દેવો.
૨: બીજી બાબત એ જરૂરી છે કે શક્તિ કરતાં વધુ ન લેવું. આથી, રસૂલે મકબૂલ (સલ્લલ્લાહુ અલયહી વસલ્લમ) એ કોઈની પણ શક્તિ કરતાં વધુ લીધું નથી, સિવાય કે તે લોકો પાસેથી જેમની પર હુઝૂર (સલ્લલ્લાહુ અલયહી વસલ્લમ) ને પૂરો ભરોસો હતો કે તેમનો તવક્કુલ (અલ્લાહ પર અડગ વિશ્વાસ) સંપૂર્ણ છે, જેમ કે હઝરત સિદ્દીકે અકબર (રઝીયલ્લાહુ અન્હુ); કે હુઝૂર (સલ્લલ્લાહુ અલયહી વસલ્લમ) એ તેમની કુલ સંપત્તિ સ્વીકારી લીધી હતી.
૩: એક શરત એ છે કે ચંદો આપનારના મન પર કોઈ બોજ ન પડે, એટલે કે એવા તરીકાઓથી બચવું જેમાં આપનારના સ્વભાવ પર ભાર પડવાની આશંકા હોય; કારણ કે હદીસમાં છે "લા યહિલ્લુ માલુમ રિઇન ઇલ્લા બિતીબિ નફ્સિહી" એટલે કે રાજીખુશી વિના કોઈનો માલ હલાલ નથી.
૪: એક શરત એ છે કે ચંદો લેવામાં પોતાની ઝિલ્લત (અપમાન) ન થાય; કારણ કે ચંદો લેવાની કેટલીક રીતો એવી પણ છે જેમાં આપનાર પર તો બોજ નથી પડતો પરંતુ લેનાર નજરોમાંથી પડી જાય છે. હદીસ શરીફમાં જે માંગવાની મનાઈ આવી છે તે આ જ કારણે છે. આ જ વજહથી જ્યાં ન તો બોજ હોય અને ન તો ઝિલ્લત હોય, ત્યાં જરૂરતના સમયે માંગવું યોગ્ય છે; આથી હદીસમાં છે કે જો માંગવું જ હોય તો નેક લોકો પાસે માંગો અથવા બાદશાહ પાસે માંગો. સારાંશ એ છે કે કાં તો અહલુલ્લાહ (અલ્લાહવાળાઓ) પાસે માંગો અથવા બહુ મોટા અમીર પાસે માંગો. (મફાસિદે ચંદા, હઝરત થાનવી રહ.).
ક્યાંક એવું ન બને કે ચંદો આપનારના મનમાં એક આલિમ (ધર્મગુરુ) ની એવી છબી બેસી જાય કે આલિમ બન્યા પછી પણ ચંદા માટે લોકો પાસે જવું પડશે અને ઝિલ્લત સાથે માંગવું પડશે; મારો દીકરો પણ આલિમ બનીને જો આ જ કરવાનું હોય તો પછી હું મારા દીકરાને આલિમ કેમ બનાવું? એટલા માટે જરૂરી છે કે પ્રચલિત ચંદાની પદ્ધતિઓમાં હઝરત થાનવી (રહમતુલ્લાહી અલયહી) ના નિર્દેશો મુજબ સુધારો કરી લેવામાં આવે. સ. ઝેડ.
