હમઝા અને તાઝીમી અફઆલ (આદરવાચક ક્રિયાપદો):

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

"આપ ખાના ખા લીજીયે" (તમે જમી લો), આ વાક્યમાં સામાન્ય વાતને કેટલી સલીકા અને તમીઝ (નમ્રતા) સાથે કહેવામાં આવી છે. આવા વાક્યોથી ખબર પડે છે કે કહેવાવાળો કેટલો સસ્કારી (મહઝબ) છે. ખા લીજીયે (ખાઈ લો), કર દીજીયે (કરી દો), સુન લીજીયે (સાંભળી લો), આ ક્રિયાપદ (ફેલ) ના આદરવાચક રૂપો છે. યાદ રાખવાની વાત એ છે કે આવા આદરવાચક ક્રિયાપદોના અંતમાં હંમેશા બે 'યે' (یی) હોય છે. જેમ કે "રખના" મૂળ ક્રિયાપદ છે, તેનાથી "રખીયે" બનશે (ر کھ ی ે). આવા ક્રિયાપદોમાં હમઝા (ء) નહીં આવે. જો તેને "رکھئے" અથવા "رکھئیે" લખવામાં આવે તો તે સાચી જોડણી (ઇમલા) ગણાશે નહીં. ઉદાહરણ તરીકે આવા કેટલાક ક્રિયાપદો નીચે મુજબ છે:

દેખીયે (જુઓ), પીજીયે (પીઓ), દીજીયે (આપો), લીજીયે (લો), પઢીયે (વાંચો), લિખીયે (લખો), ચલીયે (ચાલો), ઉઠીયે (ઊઠો), બૈઠીયે (બેસો), લાઈયે (લાવો), ખાઈયે (ખાઓ), જાઈયે (જાઓ), સુનાઈયે (સંભળાવો), ઉઠાઈયે (ઉઠાવો), ઉડાઈયે (ઉડાવો), ઉબાલીયે (ઉકાળો), ઉતારીયે (ઉતારો), નિકાલીયે (નિકાળો), ફીરીયે (ફરો), પૂજીયે (પૂજો), લેટીયે (સૂવો), લૌટીયે (પાછા ફરો), સોઈયે (ઊંઘો), ધોઈયે (ધોવો), રોઈયે (રડો), ખોલીયે (ખોલો), સુંઘીયે (સૂંઘો), સોચીયે (વિચારો).

પંક્તિ: દિન હંસ કે કાટ દીજીયે, હિમ્મત ન હારીયે

પંક્તિ: બિગડે હુએ કો આહ કહાં તક સંવારીયે

પંક્તિ: દરવાઝા ખુલને કા નહીં, ઘર કો સુધારીયે

પંક્તિ: નાતિકા સર બ ગરેબાં કિ ઇસે ક્યા કહીયે

પંક્તિ: ખામા અંગુશ્ત બ દન્દાન કિ ઇસે ક્યા લિખીયે

પંક્તિ: પઢીયે દરૂદ હુસ્ન-એ-સબીહ વ મલીહ દેખ

પંક્તિ: ચાહીયે અચ્છોં કો, જીતના ચાહીયે

પંક્તિ: રહીયે અબ એસી જગહ ચલ કર જહાં કોઈ ન હો

એક કહેવત છે: અપની રાન ખોલીયે, આપ લાજોં મરીયે (પોતાની ખામી જાતે ખુલ્લી કરીને શરમથી મરી જવું).

હા, એક વાત એ પણ ધ્યાનમાં રાખવી જોઈએ કે લાઈયે, ખાઈયે જેવા આદરવાચક ક્રિયાપદો અથવા ખોઈયે, સોઈયે જેવા આદરવાચક ક્રિયાપદો; આમાં પણ અંતમાં બે 'યે' છે. આમાં જે હમઝા આવ્યો છે, તે પહેલી 'યે' ની પહેલા આવ્યો છે. આને આ રીતે જુઓ કે "સોચીયે" માં ત્રીજો અક્ષર 'ચે' (ચ) છે અને અંતમાં બે 'યે' છે (سو ચ ય ે), એવી જ રીતે "સોઈયે" માં અંતમાં બે 'યે' છે અને ત્રીજો અક્ષર હમઝા છે (સ ુ વ ءِ ય ે). જેવી રીતે "સોચીયે" માં 'ચે' આવ્યો છે, તેવી જ રીતે "સોઈયે" માં હમઝા આવ્યો છે. અથવા જેવી રીતે "જાનીયે" માં 'નૂન' (ન) આવ્યો છે (જાન િ ય ે), તેવી જ રીતે ઉદાહરણ તરીકે "લાઈયે" માં હમઝા આવ્યો છે (લા ءِ ય ે).

બસ યાદ રાખવાની અસલ વાત એ છે કે આદરવાચક ક્રિયાપદોના અંતમાં હંમેશા બે 'યે' (یی) હોય છે.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

પુસ્તક: ઇબારત કૈસે લિખેં (પાના નંબર 103 થી 104)

લેખક: રશીદ હસન ખાન

પસંદગી: ઇસ્લામિક ટ્યુબ પ્રો એપ