સ્થાન: નવી દિલ્હી

કાનૂની અપડેટ: સેન્ટ્રલ વિસ્ટા હેઠળ કૃષિ ભવનમાં સ્થિત મસ્જિદ હટાવવા કેન્દ્ર સરકારે હાઈકોર્ટમાં સોગંદનામું કર્યું રજૂ; વૈકલ્પિક જગ્યા આપવાનો પણ ઈનકાર

નવી દિલ્હીના લુટિયન્સ દિલ્હી સ્થિત કૃષિ ભવન પરિસરમાં આવેલી સદી જૂની ઐતિહાસિક 'કદીમી મસ્જિદ'ના અસ્તિત્વ પર હવે સીધું સંકટ મંડરાઈ રહ્યું છે. કેન્દ્ર સરકારે દિલ્હી હાઈકોર્ટમાં સોગંદનામું દાખલ કરીને સ્પષ્ટ કરી દીધું છે કે 'સેન્ટ્રલ વિસ્ટા પ્રોજેક્ટ' હેઠળ આ મસ્જિદને હટાવવામાં આવશે. સરકારના આ પગલાએ ફરી એકવાર વિકાસ પ્રોજેક્ટ્સના નામે ધાર્મિક સ્થળોને નિશાન બનાવવામાં આવી રહ્યા હોવાની બહસને તેજ કરી દીધી છે.

સરકારની દલીલ: 'બિનસાંપ્રદાયિક (સેક્યુલર) માળખા વિરુદ્ધ છે મસ્જિદ'

આવાસન અને શહેરી બાબતોના મંત્રાલય હેઠળના જમીન અને વિકાસ કાર્યાલય (L&DO) દ્વારા કોર્ટમાં રજૂ કરવામાં આવેલા સ્ટેટસ રિપોર્ટમાં અત્યંત કડક વલણ અપનાવવામાં આવ્યું છે. કેન્દ્રનું કહેવું છે કે કૃષિ ભવન અને શાસ્ત્રી ભવનની જગ્યાએ 'કોમન સેન્ટ્રલ સેક્રેટરિયેટ'ની ઈમારત નંબર 4 અને 5 બનાવવાની છે, જે 'સર્વોચ્ચ રાષ્ટ્રીય મહત્વ'નો પ્રોજેક્ટ છે.

સરકારે એવી દલીલ પણ આપી છે કે કોઈ પણ કેન્દ્રીય વહીવટી પરિસરની અંદર કાયમી ધાર્મિક માળખાની જાળવણી 'સરકારી મિલકતના બિનસાંપ્રદાયિક (સેક્યુલર) સ્વરૂપની વિરુદ્ધ છે.' સરકારના જણાવ્યા મુજબ, 1940 ના કરાર હેઠળ મસ્જિદ સમિતિને માત્ર શરતી કબ્જો આપવામાં આવ્યો હતો, જે કોઈ કાયમી કાનૂની અધિકાર આપતો નથી.

બંધારણીય અધિકારોની ગુહાર અને સરકારનો ઈનકાર

કદીમી મસ્જિદ દાયકાઓથી કૃષિ ભવન, શાસ્ત્રી ભવન અને આસપાસના મંત્રાલયોમાં કામ કરતા મુસ્લિમ કર્મચારીઓ માટે નમાજ અદા કરવાનું મુખ્ય કેન્દ્ર રહી છે. મસ્જિદની દેખરેખ સમિતિએ સપ્ટેમ્બરમાં હાઈકોર્ટના દરવાજા ખખડાવ્યા હતા. સમિતિએ વિકાસ કાર્ય (સેન્ટ્રલ વિસ્ટા) નો વિરોધ ન કરતા માત્ર એટલી વિનંતી કરી હતી કે કાં તો મસ્જિદને સુરક્ષિત રાખવામાં આવે અથવા પરિસરની પાસે જ નમાજ માટે કોઈ વૈકલ્પિક જગ્યા આપવામાં આવે.

જોકે, કેન્દ્રે બંધારણના અનુચ્છેદ 25 (ધાર્મિક સ્વતંત્રતાનો અધિકાર) હેઠળ આપવામાં આવેલી આ દલીલને ફગાવી દીધી છે. સરકારનું કહેવું છે કે કોઈ સરકારી જમીન પર ખાસ જગ્યાએ જ નમાજ પઢવાની માંગણી કરવી એ કોઈ મૂળભૂત અધિકાર નથી. વિકલ્પ તરીકે સરકારે કર્મચારીઓને 2 કિલોમીટર દૂર ઈન્ડિયા ગેટ પાસે આવેલી 'શાહી મસ્જિદ જાબ્તા ગંજ' જવાની સલાહ આપી છે.

રાજકીય અને સામાજિક સવાલો: શું બહાના હેઠળ નિશાન બનાવાઈ રહ્યા છે ધાર્મિક સ્થળો?

સરકારના આ સોગંદનામા બાદ લઘુમતી સમુદાય અને નાગરિક અધિકાર કાર્યકરો વચ્ચે ભારે નારાજગી અને ચિંતા જોવા મળી રહી છે. આલોચકોનું કહેવું છે કે આ કોઈ એકમાત્ર કિસ્સો નથી, પરંતુ છેલ્લા કેટલાક સમયથી વિકાસ, દબાણ હટાવવા અને નવા નિયમોના નામે સતત સદીઓ જૂની મસ્જિદો અને દરગાહોને નિશાન બનાવવામાં આવી રહી છે.

વિપક્ષ અને સામાજિક સંગઠનોનો આરોપ છે કે સરકાર બહુમતી વર્ગના એક ખાસ હિસ્સા અને દક્ષિણપંથી સંગઠનોને ખુશ કરવા માટે આ પ્રકારની કારવાઈ કરી રહી છે. સવાલ એ ઉઠાવવામાં આવી રહ્યો છે કે જ્યારે સરકારી કચેરીઓમાં અન્ય ધાર્મિક અનુષ્ઠાનો અને પૂજા-પાઠના કાર્યક્રમો થાય છે, ત્યારે 'સેક્યુલર માળખા'ની દલીલ કેમ આપવામાં આવતી નથી?

સમયસર રોજિંદા કામકાજ વચ્ચે 2 કિલોમીટર દૂર જઈને નમાજ પઢવાની સરકારી સલાહ વ્યવહારુ ઉકેલ ઓછી અને સમુદાયની ધાર્મિક જરૂરિયાતોની ઉપેક્ષા વધારે નજરે પડે છે.