સુનાવણીની વિગતો: 22 જુલાઈ, 2025 ના રોજ, સુપ્રીમ કોર્ટની પાંચ ન્યાયાધીશોની બંધારણીય બેંચ બંધારણની કલમ 143 હેઠળ રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા મોકલવામાં આવેલા એક સીમાચિહ્નરૂપ સંદર્ભની સુનાવણી કરશે. આ સંદર્ભ એ પ્રશ્નનો સંદર્ભ આપે છે કે શું રાજ્ય વિધાનસભાઓ દ્વારા પસાર કરાયેલા બિલો પર નિર્ણય લેવા માટે રાજ્યપાલો અને રાષ્ટ્રપતિ પર કોઈ કાનૂની સમયમર્યાદા લાદી શકાય છે. આ પ્રશ્નનો જવાબ ફક્ત બંધારણીય માળખાના મૂળભૂત સિદ્ધાંતોને અસર કરશે નહીં પરંતુ કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો વચ્ચેના સંબંધોના સંતુલનને પણ સ્પષ્ટ કરશે. આ સીમાચિહ્નરૂપ સુનાવણીની અધ્યક્ષતા ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ ભૂષણ આર. ગોયલ કરશે, જ્યારે બેંચમાં ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંત, વિક્રણ નાથ, પી. એસ. નરસિંહા અને અતુલ એસ. ચંદ્રાકર પણ શામેલ હશે. બેંચ તેની રચનામાં અસામાન્ય છે, કારણ કે તેમાં સુપ્રીમ કોર્ટના ત્રણ વરિષ્ઠ ન્યાયાધીશોનો સમાવેશ થાય છે, અને ચાર ન્યાયાધીશો ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ બનવા માટે વર્તમાન અથવા સંભવિત ઉમેદવારો છે. ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંત નવેમ્બર 2025 માં ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ, ન્યાયાધીશ વિક્રણ નાથ ફેબ્રુઆરી 2027 માં અને ન્યાયાધીશ પી. એસ. ઓક્ટોબર 2027 માં નરસિંહ. પૃષ્ઠભૂમિ: આ બંધારણીય બેન્ચની સ્થાપનાનો નિર્ણય ત્યારે લેવામાં આવ્યો જ્યારે સુપ્રીમ કોર્ટ ચર્ચા કરી રહી હતી કે કલમ ૧૪૩ હેઠળ મળેલા રાષ્ટ્રપતિના સંદર્ભને સીધો પાંચ ન્યાયાધીશોની બંધારણીય બેંચને મોકલવો જોઈએ કે ત્રણ ન્યાયાધીશોની નાની બેંચે પહેલા પ્રારંભિક સુનાવણી કરવી જોઈએ અને નોટિસ જારી કરવી જોઈએ. ચર્ચાનો ઉકેલ લાવવા માટે, સુપ્રીમ કોર્ટ રજિસ્ટ્રીએ ભૂતકાળમાં કલમ ૧૪૩ હેઠળ દાખલ થયેલા કેસોની અને કોર્ટના નિયમોની સમીક્ષા કરી. તેમના અહેવાલના આધારે, મુખ્ય ન્યાયાધીશને સલાહ આપવામાં આવી હતી કે આવા કેસોની સુનાવણી શરૂઆતથી જ પાંચ ન્યાયાધીશોની બંધારણીય બેંચ દ્વારા થવી જોઈએ, ભલે આ મામલો ફક્ત નોટિસ જારી કરવા પૂરતો મર્યાદિત હોય. સુનાવણીનો અવકાશ: આજની સુનાવણી દરમિયાન, બંધારણીય બેંચ એટર્ની જનરલ, સોલિસિટર જનરલ અને તમામ રાજ્ય સરકારોને નોટિસ જારી કરીને આ મહત્વપૂર્ણ બંધારણીય પ્રશ્ન પર વિચારણા શરૂ કરશે. કોર્ટ તપાસ કરશે કે રાજ્યપાલો અને રાષ્ટ્રપતિ માટે રાજ્યના બિલો પર નિર્ણય લેવા માટે કોઈ બંધારણીય અથવા વૈધાનિક સમયરેખા નક્કી કરી શકાય છે કે નહીં, અને જો એમ હોય તો, તેનો અમલ કેવી રીતે કરી શકાય. આ પ્રશ્ને તાજેતરમાં ઘણા રાજ્યો અને કેન્દ્ર વચ્ચે વિવાદો ઉભા કર્યા છે, જ્યાં રાજ્યપાલો દ્વારા બિલો પર નિર્ણય લેવામાં વિલંબ થવાથી રાજકીય અને બંધારણીય કટોકટી સર્જાઈ છે. સામાજિક અને બંધારણીય અસરો: આ સુનાવણી માત્ર બંધારણીય માળખાના એક નાજુક પાસાને સ્પર્શે છે એટલું જ નહીં પરંતુ સંઘીય વ્યવસ્થામાં કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો વચ્ચે સત્તાના સંતુલનને પણ સ્પષ્ટ કરશે. નિષ્ણાતો કહે છે કે આ નિર્ણયની અસર લાંબા ગાળાની રહેશે, કારણ કે તે રાજ્યપાલો અને રાષ્ટ્રપતિની ભૂમિકાને ફરીથી વ્યાખ્યાયિત કરી શકે છે. એક એક્સ-પોસ્ટે કહ્યું: "સુપ્રીમ કોર્ટનો આ નિર્ણય સંઘીય વ્યવસ્થાની ભાવનાને મજબૂત બનાવી શકે છે, પરંતુ પ્રશ્ન એ છે કે શું રાજ્યપાલો અને રાષ્ટ્રપતિ પર સમયરેખા લાદવી બંધારણીય સિદ્ધાંતો સાથે સુસંગત છે?" નિષ્કર્ષ: સુપ્રીમ કોર્ટની આજની સુનાવણી એક એવી વાર્તા બનાવી રહી છે જે ભારતના બંધારણીય માળખાના ઊંડાણને સ્પર્શે છે. રાજ્યપાલો અને રાષ્ટ્રપતિની સત્તાઓ પર સમયરેખા લાદવાનો પ્રશ્ન માત્ર કાનૂની જ નહીં પણ રાજકીય રીતે પણ સંવેદનશીલ છે. જેમ કે એક કાનૂની નિષ્ણાતે કહ્યું: "આ નિર્ણય ફક્ત કાયદાનું શાસન સુનિશ્ચિત કરશે નહીં પરંતુ કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો વચ્ચેના સંબંધો માટે નવા સિદ્ધાંતો પણ સ્થાપિત કરશે." આ સુનાવણી ભારતની સંઘીય વ્યવસ્થા અને બંધારણીય જવાબદારીના નવા અર્થઘટન તરફ એક મહત્વપૂર્ણ પગલું સાબિત થઈ શકે છે. જાહેર અને રાજકીય વર્તુળોની નજર આના પર છે. ઐતિહાસિક નિર્ણય પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે, જે કાયદાના શાસનને વધુ મજબૂત બનાવવાની આશા જગાવે છે. સ્ત્રોત: ધ હિન્દુ: ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ: ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા: એક્સ-પોસ્ટ્સ:
