અવકાશ મથકની અનોખી દુનિયા: આંતરરાષ્ટ્રીય અવકાશ મથક (ISS) એ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ, કેનેડા, રશિયા, જાપાન અને યુરોપ દ્વારા બનાવવામાં આવેલા આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગનું પરિણામ છે. આ અવકાશ મથક પૃથ્વીની આસપાસ 28,000 કિલોમીટર પ્રતિ કલાકની ઝડપે પરિક્રમા કરે છે, જે દર 90 મિનિટે એક સંપૂર્ણ ભ્રમણકક્ષા પૂર્ણ કરે છે. આ ગતિને કારણે, અવકાશયાત્રીઓ દર 45 મિનિટે દિવસ અને રાતનો અનુભવ કરે છે, એટલે કે દિવસમાં 16 સૂર્યોદય અને સૂર્યાસ્ત થાય છે. આ પૃથ્વી પરના સામાન્ય 24-કલાકના દિવસ કરતાં સંપૂર્ણપણે અલગ છે. આવા વિચિત્ર વાતાવરણમાં, અવકાશયાત્રીઓ તેમના જીવનને વ્યવસ્થિત રાખવા માટે કોઓર્ડિનેટેડ યુનિવર્સલ ટાઇમ (UTC) અનુસાર સમયપત્રકનું પાલન કરે છે. તેમનો દિવસ સવારે 6 વાગ્યે શરૂ થાય છે, જે કાર્ય, કસરત અને આરામના વ્યવસ્થિત સંતુલન પર આધારિત છે. ઊંઘ વ્યવસ્થાપન: અવકાશ મથક પર શૂન્ય ગુરુત્વાકર્ષણ વાતાવરણમાં પરંપરાગત પલંગનો ખ્યાલ અદૃશ્ય થઈ જાય છે. અવકાશયાત્રીઓ તેમની ઊંઘ પકડવા માટે દિવાલો પર લટકાવેલી ખાસ સ્લીપિંગ બેગનો ઉપયોગ કરે છે. આ બેગ તેમને તરતી સ્થિતિમાં સ્થિર રાખે છે. દર 45 મિનિટે સૂર્યપ્રકાશ આવતા હોવાથી, સૂતી વખતે પ્રકાશને રોકવા માટે સ્ટેશનની બારીઓ પર શેડ્સ લગાવવામાં આવે છે. ઊંઘમાં ખલેલ પહોંચાડી શકે છે. દરેક અવકાશયાત્રીને 8 કલાકની ઊંઘ ફાળવવામાં આવે છે, જે UTC દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે છે. ઊંઘ પહેલાં, તેમને તેમની સ્લીપિંગ બેગમાં બાંધવામાં આવે છે જેથી તેઓ સ્ટેશનની અંદર તરતા ન રહે. એક અવકાશયાત્રીએ પોતાનો અનુભવ વર્ણવ્યો: "શૂન્ય ગુરુત્વાકર્ષણમાં સૂવું એ એક વિચિત્ર અનુભવ છે. તમને બેગમાં બંધ કરીને દિવાલ પર લટકાવવામાં આવે છે, પરંતુ થોડા દિવસો પછી તે સામાન્ય થઈ જાય છે." કાર્ય અને કસરતનું સમયપત્રક: અવકાશયાત્રીઓ દિવસમાં 8 થી 10 કલાક કામ કરે છે, જેમાં વૈજ્ઞાનિક પ્રયોગો, સ્ટેશન જાળવણી અને કસરતનો સમાવેશ થાય છે. દરેક દિવસનું સમયપત્રક ગ્રાઉન્ડ કંટ્રોલ ટીમ સાથે સંકલનમાં બનાવવામાં આવે છે. શૂન્ય ગુરુત્વાકર્ષણને કારણે સ્નાયુઓ અને હાડકાની નબળાઈને રોકવા માટે, દરેક અવકાશયાત્રી દિવસમાં 2 કલાક કસરત કરે છે, જેમાં ટ્રેડમિલ, સાયકલ અને પ્રતિકાર કસરતોનો સમાવેશ થાય છે. બાકીનો સમય મીટિંગ્સ, ગ્રાઉન્ડ કંટ્રોલ સાથે વાતચીત અને ડેટા રેકોર્ડિંગમાં વિતાવવામાં આવે છે. અવકાશયાત્રીઓનું સમયપત્રક એવી રીતે રચાયેલ છે કે તેઓ કામ અને આરામ વચ્ચે સંતુલન જાળવી શકે. ખોરાક અને મનોરંજન: અવકાશ મથક પરનો ખોરાક ફ્રીઝ-ડ્રાય અને વેક્યુમ-પેક્ડ છે, જેમાં ચોખા, ફળો, કઠોળ અને અન્ય ખોરાકનો સમાવેશ થાય છે. ખોરાક ગરમ કરવા માટે એક નાનું ઓવન ઉપલબ્ધ છે. પાણી રિસાયકલ કરવામાં આવે છે, જે સ્ટેશનની સ્વ-નિર્ભરતાનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. 16 વખત સૂર્યોદય અને સૂર્યાસ્તનો નજારો રસપ્રદ હોવા છતાં, તે અવકાશયાત્રીઓ માટે કંટાળાજનક પણ હોઈ શકે છે. તણાવ ટાળવા માટે, તેઓ પુસ્તકો વાંચે છે, સંગીત સાંભળે છે અને પૃથ્વીના સુંદર દૃશ્યોના ચિત્રો લે છે. તેઓ ગ્રાઉન્ડ કંટ્રોલ દ્વારા તેમના પરિવારોને વિડિઓ કૉલ્સ પણ કરે છે, જે તેમના માનસિક તણાવને ઘટાડવામાં મદદ કરે છે. પોતાના અનુભવનું વર્ણન કરતા, એક અવકાશયાત્રીએ કહ્યું: "પૃથ્વીથી 400 કિમી ઉપર, જ્યારે તમે વાદળી ગ્રહને જુઓ છો, ત્યારે તમને ખ્યાલ આવે છે કે આપણે બ્રહ્માંડનો કેટલો મોટો ભાગ છીએ. આ દૃશ્ય દરેક ક્ષણને અર્થપૂર્ણ બનાવે છે." શુભાંશુ શુક્લાની ઐતિહાસિક યાત્રા: ભારતીય વાયુસેનાના વિંગ કમાન્ડર શુભાંશુ શુક્લાએ 27 જૂન, 2025 ના રોજ ISS પર પહોંચીને ભારતનું નામ રોશન કર્યું. રાકેશ શર્મા પછી અવકાશમાં મુસાફરી કરનારા તેઓ બીજા ભારતીય અવકાશયાત્રી છે. તેમના આગમન પર વર્તમાન ISS ક્રૂ દ્વારા તેમનું ઉષ્માભર્યું સ્વાગત કરવામાં આવ્યું. શુક્લાએ ઓગસ્ટ 2024 માં ISRO ના મિશન હેઠળ તાલીમ લીધી હતી અને હવે તેઓ સ્પેસ સ્ટેશન પર છે. તેઓ વૈજ્ઞાનિક પ્રયોગોનો ભાગ બની રહ્યા છે. સ્ત્રોત: નાસાની સત્તાવાર વેબસાઇટ: ઇસરોની સત્તાવાર વેબસાઇટ: ધ હિન્દુ: ઇન્ડિયા ટુડે: એક્સ પોસ્ટ્સ:
