સી સ્ક્વર્ટ: મગજ ખાનારું દરિયાઈ પ્રાણી
જૂન ૦૬, ૨૦૨૫ - "જાઓ, મારું મગજ ન ખાઓ". ભાગ્યે જ કોઈ એવી વ્યક્તિ હશે જેણે આ વાક્ય સાંભળ્યું ન હોય. આપણી ભાષામાં "મગજ ખાવું" એ માત્ર એક રૂઢિપ્રયોગ તરીકે વપરાય છે, પરંતુ સમુદ્રમાં એક એવી પ્રજાતિ પણ છે જે ખરેખર પોતાનું જ મગજ ખાઈ જાય છે. આ પ્રજાતિને "સી સ્ક્વર્ટ" (Sea squirt) કહેવામાં આવે છે. સી સ્ક્વર્ટ્સને એક જમાનામાં દરિયાઈ છોડ માનવામાં આવતો હતો કારણ કે તેઓ સમુદ્રના તળિયે એક જ જગ્યાએ સ્થિર રહે છે અને પાણીને ફિલ્ટર કરીને તેમાંથી પોષક તત્વો મેળવે છે. પરંતુ જ્યારે વૈજ્ઞાનિકોએ આ "છોડ" ના સમગ્ર જીવનચક્રનો અભ્યાસ કર્યો ત્યારે ખબર પડી કે આ છોડ નથી પણ પ્રાણીઓ છે. જ્યારે તેઓ લાર્વા સ્વરૂપે હોય છે, ત્યારે તેઓ માછલી જેવા ટેડપોલના આકારમાં આમતેમ તરતા રહે છે. તેમના શરીરમાં તે તમામ પાયાની સંરચનાઓ હોય છે જે કરોડરજ્જુ ધરાવતા પ્રાણીઓમાં જોવા મળે છે, જેમ કે મગજ, સ્પાઇનલ કોર્ડ, રક્ત પરિભ્રમણ તંત્ર, કરોડરજ્જુ, પાચનતંત્ર, મળદ્વાર અને પ્રજનન અંગો હાજર હોય છે. પરંતુ પુખ્ત વયના થતાં જ આ ટેડપોલ સમુદ્રના તળિયે પોતાના પગ જમાવી લે છે અને પોતાને એક જગ્યાએ કેદ કરી લે છે. આ પછી તેમના શરીરના તે તમામ અંગો નષ્ટ થવા લાગે છે જે તેમની બાકીની જિંદગી માટે મહત્વના નથી હોતા. પ્રાણીઓને મગજની જરૂરિયાત મુખ્યત્વે તેમના હલનચલનને નિયંત્રિત કરવા માટે હોય છે. જે પ્રાણીઓ આખી જિંદગી એક જ જગ્યાએ સ્થિર રહે છે અને હલનચલન કરી શકતા નથી, તેમને મગજની જરૂર હોતી નથી. છોડમાં મગજ અને ચેતાતંત્ર એટલે જ વિકસિત નથી થયું કારણ કે તેમને તેની કોઈ જરૂર નથી. મગજમાં ન્યુરોન્સ પ્રોસેસિંગ માટે ખૂબ જ ઉર્જાની જરૂર પડે છે. જે અંગ ખૂબ વધારે ઉર્જા વાપરે છે પરંતુ તેનો કોઈ ફાયદો ન હોય, તે અંગ ઉત્ક્રાંતિની પ્રક્રિયામાં ખૂબ જ ઝડપથી નષ્ટ થઈ જાય છે. પુખ્ત સી સ્ક્વર્ટમાં નર અને માદા અલગ-અલગ નથી હોતા, પરંતુ દરેક સી સ્ક્વર્ટ એક જ સમયે નર પણ હોય છે અને માદા પણ. એટલે કે દરેક સી સ્ક્વર્ટ સ્પર્મ પણ બનાવે છે અને ઇંડા પણ. આ ઇંડા અને સ્પર્મ પાણીમાં છોડવામાં આવે છે, જ્યાં સ્પર્મ દ્વારા ઇંડા ફર્ટિલાઇઝ થાય છે. ફર્ટિલાઇઝ્ડ ઇંડા પાણીમાં આમતેમ વિખરાઈ જાય છે, જ્યાં માત્ર એક-બે દિવસમાં તેમાંથી ટેડપોલ બનીને બહાર નીકળે છે અને તરવા લાગે છે, અને આ રીતે તેમનું જીવનચક્ર ચાલતું રહે છે. આ ગ્રાફિકમાં તમે પુખ્ત સી સ્ક્વર્ટ જોઈ શકો છો જે સમુદ્રના તળિયા સાથે જોડાયેલા છે, અને સાથે જ એક સી સ્ક્વર્ટના ટેડપોલનું શારીરિક માળખું પણ જોઈ શકો છો જેમાં કરોડરજ્જુ ધરાવતા પ્રાણીઓમાં જોવા મળતી તમામ સંરચનાઓ દર્શાવવામાં આવી છે.
