સુલ્તાન મહમૂદ અને ચોરોની હિકાયત
મૌલાના રૂમીએ સુલ્તાન મહમૂદ ગઝનવીનો એક અજીબ કિસ્સો લખ્યો છે જે ખૂબ જ બોધદાયક અને સબક આપનારો છે. તે એ કે સુલ્તાન મહમૂદ ગઝનવીના જમાનામાં ચોરોનો ત્રાસ વધી ગયો હતો, અને બાદશાહ આના કારણે પરેશાન હતો. ચોરોને પકડવા માટે તેણે એક અજીબ યુક્તિ શોધી કાઢી: તેણે પોતાના શાહી વસ્ત્રો ઉતારી દીધા અને ચોરો જેવા ફાટેલા-તૂટેલા કપડાં પહેરીને શહેરમાં પેટ્રોલિંગ (ગશ્ત) કરવા લાગ્યો. એક જગ્યાએ તેણે જોયું કે ઘણા બધા ચોરો ભેગા બેસીને આપસમાં વાતો કરી રહ્યા છે, બાદશાહ પણ તેમની વચ્ચે બેસી ગયો. ચોરોએ પૂછ્યું, "તું કોણ છે?" બાદશાહે કહ્યું, "હું પણ તમારા જેવો જ છું." ચોરોએ સમજ્યું કે આ પણ કોઈ ચોર છે, તેમણે કહ્યું, "તું તારું કોઈ હુનર (આવડત) બતાવ, જો તારામાં કોઈ હુનર હશે તો તને અમારી સાથે સામેલ કરીશું, નહીંતર નહીં." બાદશાહે કહ્યું, "પહેલા તમે લોકો પોતપોતાનું હુનર બતાવો, પછી હું મારું હુનર બતાવીશ." એક ચોરે કહ્યું, "હું ઊંચામાં ઊંચી દીવાલ કૂદીને મકાનમાં દાખલ થઈ જાઉં છું, પછી ભલે તે બાદશાહનો કિલ્લો કેમ ન હોય." બીજાએ કહ્યું, "મારી નાકની એ ખાસિયત છે કે હું કોઈ પણ જગ્યાની માટી સૂંઘીને બતાવી દઈશ કે અહીં ખજાનો છે કે નહીં." ત્રીજા ચોરે કહ્યું, "મારા હાથમાં એટલી તાકાત છે કે હું ઘરમાં ઘૂસવા માટે તેમાં મોટું ગાબડું (સુરાખ) પાડી શકું છું." ચોથા ચોરે કહ્યું, "હું હિસાબનો નિષ્ણાત છું, પીહચ.ડી. કરેલું છે; ગમે તેટલો મોટો ખજાનો હોય, થોડી જ ક્ષણોમાં હિસાબ લગાવીને વહેંચણી (તકસીમ) કરી દઉં છું." પાંચમા ચોરે કહ્યું, "મારા કાનમાં એવી ખાસિયત છે કે હું કૂતરાનો અવાજ સાંભળીને બતાવી દઉં છું કે કૂતરો શું કહી રહ્યો છે." છઠ્ઠા ચોરે કહ્યું, "મારી આંખમાં એ ખાસિયત છે કે જે વસ્તુને હું રાત્રે જોઈ લઉં છું, તેને દિવસના સમયે આસાનીથી ઓળખી લઉં છું." હવે બાદશાહે કહ્યું, "મારી દાઢીમાં એ ખાસિયત છે કે જ્યારે ગુનેગારોને ફાંસી આપવા માટે જલ્લાદના હવાલે કરવામાં આવે છે, તે સમયે જો મારી દાઢી હલી જાય, તો ગુનેગારો ફાંસીના ફંદામાંથી બચી જાય છે." કારણ કે તે બાદશાહ હતો, તેણે એક ખાસ અને બારીક અંદાજમાં પોતાનું હુનર વર્ણવ્યું. બધા ચોરો આ સાંભળીને ખુશ થઈ ગયા અને કહેવા લાગ્યા, "તમે તો ચોરોના કુતુબ (સરદાર) છો! જ્યારે આપણે કોઈ મુસીબતમાં ફસાઈ જઈશું, ત્યારે તમારા દ્વારા જ આપણને મુક્તિ (ખલાસી) મળી શકશે." પછી બધાએ સલાહ કરી અને નક્કી કર્યું કે આજે બાદશાહના ઘરે જ ચોરી કરીએ, કારણ કે આજે મુસીબતમાંથી છોડાવવા માટે દાઢીવાળો પણ સાથે જ મોજૂદ છે. તેથી બધા બાદશાહના મહેલ તરફ ચાલી નીકળ્યા. રસ્તામાં કૂતરો ભસ્યો, તો કૂતરાનો અવાજ ઓળખનારા ચોરે કહ્યું, "કૂતરો કહી રહ્યો છે કે બાદશાહ પોતે તમારી સાથે છે!" પરંતુ ચોરો ચોરી કરવાના ઈરાદાથી પાછા ન હઠ્યા, મહેલમાં ચોરી કરી અને ખજાનો લૂંટી લીધો. પછી તેઓ જંગલ તરફ આવ્યા અને ત્યાં બેસીને હિસાબના નિષ્ણાતે થોડી જ મિનિટોમાં બધાને હિસ્સો વહેંચી દીધો. બાદશાહે કહ્યું, "બધા પોતપોતાના સરનામાં (એડ્રેસ) લખાવી દો, જેથી ભવિષ્યમાં ચોરી કરવી હોય તો આપણે બધા આસાનીથી ભેગા થઈ શકીએ." બધાના સરનામાં નોંધી લેવામાં આવ્યા અને બધા પોતપોતાના રસ્તે ચાલ્યા ગયા. બીજા દિવસે બાદશાહે અદાલત લગાવી અને પોલીસને હુકમ કર્યો કે બધાને પકડી લાવો. જ્યારે બધા ચોરોને હાથકડીઓ પહેરાવીને હાજર કરવામાં આવ્યા, ત્યારે બાદશાહે બધાને ફાંસીની સજા ફર્માવી અને કહ્યું કે આ કેસમાં કોઈ સાક્ષીની જરૂર નથી, કારણ કે સુલ્તાન પોતે ત્યાં હાજર હતો. (અહીં એક વાત આડકતરી રીતે કહી દઉં કે આવી જ રીતે કયામતના દિવસે અલ્લાહને કોઈ સાક્ષીની જરૂર નહીં હોય, કારણ કે: "અને તે તમારી સાથે છે તમે જ્યાં પણ હોવ." જો તમે બે હોવ તો ત્રીજો અલ્લાહ છે, ચાર હોવ તો પાંચમો અલ્લાહ છે. જ્યારે તમે પાપ કરો છો, ત્યારે અલ્લાહ બધું જુએ છે, તેને કોઈ સાક્ષીની જરૂર નથી. તેમ છતાં કયામતના દિવસે બંદાઓ પર પુરાવો પૂરો કરવા માટે હાથ-પગ, ફરિશ્તાઓ અને આમાલનામાની સાક્ષી લેવામાં આવશે.) ટૂંકમાં, જ્યારે છએ છ ચોરો ફાંસીના તખ્તા પર ઊભા રહી ગયા, ત્યારે જે ચોર આંખની ખાસિયતવાળો હતો, તેણે બાદશાહને ઓળખી લીધો કે આ એ જ માણસ છે જે રાત્રે અમારી સાથે હતો. તે ફાંસીના તખ્તા પરથી જ ચિલ્લાયો, "હુઝૂર! થોડીવાર માટે અમને જીવનદાન (અમાન) આપવામાં આવે અને આપની સાથે એકાંતમાં વાત કરવાની તક આપવામાં આવે." બાદશાહે કહ્યું, "ઠીક છે, થોડીવાર માટે ફાંસી રોકી દો અને તેને મારી પાસે મોકલો." તેણે હાજર થઈને અરજ કરી, "દરેકે પોતાની ખાસિયત અને હુનર બતાવી દીધું. અમારા એ હુનર જેના પર અમને ગર્વ હતો, તેણે અમારી બદનસીબી વધારી દીધી કે આજે અમે ફાંસીના તખ્તા પર છીએ. હે બાદશાહ! મેં આપને ઓળખી લીધા છે કે આપે વાયદો કર્યો હતો કે જ્યારે ગુનેગારોને ફાંસીએ ચડાવવામાં આવે, તે સમયે જો આપની દાઢી હલી જાય તો ગુનેગારો મુક્ત થઈ જાય છે. તેથી આપ આપનું હુનર જાહેર કરો, જેથી અમારો જીવ બચી જાય." સુલ્તાન મહમૂદે કહ્યું, "તમારા હુનરોએ તો તમને મારા પ્રકોપ (કહર) માં ફસાવી દીધા, પરંતુ આ માણસ જે સુલ્તાનનો આરિફ (ઓળખનારો) છે, તેની 'ચશ્મ-એ-સુલ્તાન શનાસ' (બાદશાહને ઓળખનારી આંખ) ના સદકા શરફમાં તમારા બધાને મુક્ત કરવામાં આવે છે." આ અજીબોગરીબ કિસ્સો વર્ણવીને મૌલાના રૂમી ફર્માવે છે કે દુનિયામાં દરેક માણસ પોતાના હુનર પર ગર્વ કરી રહ્યો છે. મોટા-મોટા કલાકારો અને નિષ્ણાતો પોતાની મસ્તીમાં મસ્ત અને ખુદાથી ગાફિલ (બેખબર) છે. પરંતુ આવતીકાલે કયામતના દિવસે તેમના આ હુનર કોઈ કામ નહીં આવે, બલ્કે આ દુનિયાના હુનર જ તેમને અઝાબમાં નાખી દેશે. અને આનાથી વિપરીત, જે લોકોએ આ દુનિયાના અંધકારમાં પોતાના સાચા બાદશાહ અલ્લાહ અઝ્ઝ-વ-જલ્લને ઓળખી લીધા, અને તેની મઅરિફત (ઓળખ) પોતાના દિલમાં પેદા કરી લીધી, કયામતના દિવસે તેઓ પોતે પણ મુક્તિ મેળવશે અને ગુનેગારોના હકમાં તેમની ભલામણ (શફાઅત) પણ સ્વીકારવામાં આવશે. યાદ રાખો કે જેણે દુનિયાના અંધકારમાં અલ્લાહને ઓળખવાનું હુનર શીખી લીધું, તો પછી બીજા હુનર શીખવામાં કોઈ નુકસાન નથી, કારણ કે પછી કોઈ પણ હુનર તમને અલ્લાહથી ગાફિલ કરી શકશે નહીં. ડોક્ટર કે એન્જિનિયર બનવાની મનાઈ નથી, શરત એટલી છે કે તમે અલ્લાહથી ગાફિલ ન થાઓ. આ હિકાયતથી માલૂમ પડ્યું કે માત્ર 'ચશ્મ-એ-સુલ્તાન શનાસ' (બાદશાહને ઓળખનારી આંખ) જ કામ આવી, બાકીના બધા હુનર ફાંસીના તખ્તા સુધી લઈ ગયા. આ જ રીતે દુનિયાના તમામ કારોબાર જે અલ્લાહથી ગાફિલ થઈને કરવામાં આવે છે, તે આખરે માણસને બરબાદી તરફ ધકેલી દે છે. પરંતુ જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ અલ્લાહની મઅરિફતનો પ્રકાશ મેળવી લે છે, ત્યારે તે પોતે પણ બચે છે અને અન્યો માટે પણ મુક્તિનું માધ્યમ બને છે. તેથી સૌથી મોટી વસ્તુ અલ્લાહની મઅરિફત (ઓળખ) છે. _____________________________________ પુસ્તક/સ્ત્રોત: હિકાયતે મસનવી / ઇસ્લામિક ટ્યુબ એપ
