ઈમામ મોહમ્મદ (રહ.) ના નામથી કોણ અજાણ (નાવાકીફ) છે, તેમના જ પુસ્તકોએ હનફી ફિકહને વ્યવસ્થિત (મુદવ્વદ/કોડીફાઈડ) કર્યું, મસલાઓના દલાયલ (પુરાવા) એકઠા કર્યા, મતભેદ ધરાવતા અકવાલ (મંતવ્યો) નો ઉલ્લેખ કર્યો અને દુનિયાના મોટાભાગના ક્ષેત્રોમાં પ્રચલિત ફિકહ-એ-હનફીને પુસ્તક સ્વરૂપે મુસ્લિમ ઉમ્મતની સામે રજૂ કરવાનું સૌભાગ્ય (સઆદત) મેળવ્યું. વાંચન (મુતાલા) તેમની બીજી પ્રકૃતિ (તબિયત-એ-સાનિયા) બની ગયું હતું, જ્ઞાન (ઇલ્મ) જ તેમનું બધું જ હતું અને તેઓ તેમાં જ લીન (મુનહમક) રહેતા, પુસ્તકોનો ઢગલો આસપાસ રહેતો, રાત્રે સુતા ન હતા, વાસણમાં પાણી રાખવામાં આવતું, ઊંઘ આવે ત્યારે પાણીથી તેને દૂર (ઝાયલ) કરતા, એક વિષયથી કંટાળી જાય તો બીજો શરૂ કરી દેતા. (૧) મને ડરાવી શકતી નથી અવકાશની આ અંધારી, મારી પ્રકૃતિમાં જ છે પવિત્રતા અને તેજસ્વિતા. તો હે રાત્રિના મુસાફિર! તું પોતે જ તારો ચિરાગ બન, તારી રાતને તારા જિગરના ડાઘથી પ્રકાશિત કર. લોકોએ આ રાત્રિ જાગરણ (શબ-બેદારી) નું કારણ પૂછ્યું તો ફરમાવવા લાગ્યા: "હું કેવી રીતે સૂઈ રહું જ્યારે સામાન્ય મુસલમાનો આપણા પર ભરોસો (એતમાદ) કરીને સૂઈ રહ્યા છે કે આપણે તેમનું માર્ગદર્શન (રહનુમાઈ) કરીશું." (૨) ઘરના લોકોને કહી રાખ્યું હતું કે દુન્યવી જરૂરિયાતોના સંબંધમાં મારી સાથે વાત ન કરવી. "આ બાબતે મારા વકીલ સાથે વાત કરી લેવી, જેથી મારા જ્ઞાન અને વાંચનની એકાગ્રતા (યકસૂઈ) માં ખલેલ ન પહોંચે." (૪) જ્ઞાન અને વાંચનની એકાગ્રતામાં શક્ય તેટલો પ્રયત્ન કરતા કે કોઈ ખલેલ (મખીલ) ન પહોંચાડે, તેમના ઘરમાં એક મુર્ગો હતો જેની બાંગ (અવાજ) કોઈ સમયની પાબંદ ન હતી, ગમે ત્યારે તેનું મન થાય તે ઓલવાઈ (ચિલ્લાવા) લાગતો, ઈમામે એક દિવસ તેને પકડીને એમ કહેતા ઝબહ (કાપી) કર્યો કે આ નકામો મારા જ્ઞાન અને વાંચનમાં ખલેલરૂપ બનેલો છે. ફરમાવતા હતા: લઝ્ઝતુલ અફકાર ખૈરૂન મીન લઝ્ઝતિલ અબકાર (૫) "વિચાર અને દ્રષ્ટિના આનંદની સામે કન્યાઓનો આનંદ કંઈ જ નથી." ઈમામ મોહમ્મદ (રહ.) એ નવસો નવાણું (૯૯૯) પુસ્તકો લખ્યા. (૬) ઈમામ અહમદ બિન હમ્બલ (રહ.) ને પૂછવામાં આવ્યું કે આ જટિલ (દકીક) મસલાઓ તમને ક્યાંથી મળ્યા? ફરમાવવા લાગ્યા, "મોહમ્મદ બિન અલ-હસનની કિતાબોમાંથી." (૭) ઈમામ મોહમ્મદ (રહ.) એ જે મસલાઓ કુરાન વ સુન્નત અને ઇજ્માથી તારવ્યા (મુસ્તમ્બિત કર્યા) તેની સંખ્યા દસ લાખ સિત્તેર હજાર એક સો (૧,૦૭૦,૧૦૦) બતાવવામાં આવી છે. (૮) હારુન રશીદ સાથે "રે" (શહેરી વિસ્તાર) તરફ ગયા, ત્યાં જ તેમનું અવસાન થયું, તે જ દિવસે પ્રખ્યાત વ્યાકરણશાસ્ત્રી (નહવી) ઈમામ કસાઈનું પણ અવસાન થયું, દફનાવ્યા પછી હારુન રશીદે કહ્યું: દફન્ના અલ-યવમ અલ-લુગતા વલ-ફિકહ - "આજે આપણે ભાષા અને ફિકહ (ન્યાયશાસ્ત્ર) બંનેને દફનાવી દીધા." તમારી વફાત ૧૮૯ હિજરીમાં થઈ. જીવનની ૫૮ વસંત જોવાનું નસીબ થયું. (૧૦) ------------------------------------------------------- (૧) મિફ્તાહુસ સઆદત, ભાગ ૧, પૃષ્ઠ ૨૩ (૨) મનાકિબે કુર્દી, પૃષ્ઠ ૪૩૬ (૪) જુઓ તારીખ બગદાદ, ભાગ ૪, પૃષ્ઠ ૧૭૬ (૫) હદાઇકુલ હનફિયા, પૃષ્ઠ ૭૬ (૬) અલ-જવાહિરૂલ મુઝિય્યા, ભાગ ૧, પૃષ્ઠ ૭૬ (૭) જુઓ સિયર અલામ અન-નુબલા, ભાગ ૯, પૃષ્ઠ ૧૩૬ (૮) હદાઇકુલ હનફિયા, ભાગ ૪, પૃષ્ઠ ૧૩૦ (૧૦) જુઓ તારીખ બગદાદ, ભાગ ૨, પૃષ્ઠ ૧૮૧, તેમજ અલ-અલામ લિઝ્ઝરકલી, ભાગ ૬, પૃષ્ઠ ૮૦ ------------------------------------------------------- પુસ્તક: મતાઅ-એ-વક્ત ઔર કારવાન-એ-ઇલ્મ (પૃષ્ઠ સંખ્યા ૧૫૬ થી ૧૫૮) લેખક: ઇબ્નુલ હસન અબ્બાસી (રહ.) નકલ કર્તા: ઇસ્લામિક ટ્યુબ પ્રો એપ વધુ મૂલ્યવાન લેખો માટે અમારી વોટ્સએપ ચેનલને ફોલો કરો.